
Demleme Kontrol Şeması: 70 Yıllık 'İdeal Kutu' Yeniden Çizildi
Bir sabah bar tezgâhında bir V60 demliyorsunuz. 20 gram kahve, 320 gram su. Fincan dolunca küçük bir örneği refraktometrenin camına damlatıyorsunuz ve ekranda 1,40 yazıyor. Hesap makinesinden ekstraksiyon verimini çıkarıyorsunuz: yaklaşık %19,7. Sonra pek çok baristanın yaptığı şeyi yapıp bu iki sayıyı duvardaki eski şemaya yerleştiriyorsunuz. Nokta, ortadaki gri "ideal" kutunun biraz üstünde kalıyor. Şema "güçlü" diyor. Fincanı tadıyorsunuz: tatlı, sulu ve parlak bir kahve. Hangisine inanacaksınız: tadınıza mı, kutuya mı?
Kahve dünyasında yaygın bir inanç var: Ekstraksiyon %18 ile %22 arasında, yoğunluk da belli bir bantta kalırsa kahve "doğru" demlenmiş sayılır. Bu fikir yaklaşık yetmiş yıl önce, 1950'lerde ABD'de çizilmiş bir grafiğe dayanır. Grafik o kadar başarılı oldu ki baristaların eğitim materyallerinden refraktometre uygulamalarına kadar her yere girdi. Ancak üzerinde pek durulmayan bir soru var: O kutuyu "ideal" diye işaretleyen kimdi? Hangi kahveyle, hangi insanlarla ve hangi soruyla?
Son yıllarda UC Davis Kahve Merkezi'ndeki (UC Davis Coffee Center) bir araştırma grubu, Specialty Coffee Association (SCA) desteğiyle bu soruyu deneysel olarak yeniden sordu. Onlarca demleme, iki eğitimli tadım paneli ve 118 tüketiciyle yürütülen çalışmaların sonunda şema yeniden çizildi (Guinard ve ark., 2023). Ortaya çıkan tablo, "ideal fincan" fikrini tamamen çöpe atmıyor ama onu çok daha ilginç bir şeye dönüştürüyor: bir tat haritasına.
Bu yazıda önce iki sayının, yani TDS'in ve ekstraksiyon veriminin ne ölçtüğünü açacağız. Sonra eski şemanın nasıl doğduğuna, yeni araştırmaların neyi değiştirdiğine ve sayıların nerede sustuğuna bakacağız. En sonda da refraktometreyle çalışan bir barista ya da evde demleyen biri için uygulanabilir bir yöntem önereceğiz.
İki sayı, tek fincan: TDS ve ekstraksiyon verimi ne ölçer?
TDS (total dissolved solids, toplam çözünmüş katı madde), demlenmiş kahvenin kütlece ne kadarının çözünmüş kahve maddesinden oluştuğunu söyler. Literatürde buna brew strength (demleme gücü) da denir. %1,40 TDS, 100 gram filtre kahvede 1,4 gram çözünmüş madde bulunduğu anlamına gelir. Geri kalan 98,6 gram sudur. Yani bir fincan filtre kahve, kütlesinin yüzde 98'inden fazlası su olan bir çözeltidir. Tat dediğimiz şeyin tamamı o küçük yüzde birlik dilimde saklıdır.
Ekstraksiyon verimi (extraction yield, EY; bazı çalışmalarda percent extraction, PE) ise başka bir soruya cevap verir: Kuru kahve telvesinin kütlece yüzde kaçı fincana geçti? 20 gram kahveden 4 gram madde çözüp fincana taşıdıysanız ekstraksiyon veriminiz %20'dir.
İki kavram birbirine çok benzer görünür ama aynı şeyi ölçmez. Gagné'nin ifadesiyle yoğunluk, yalnızca ne kadar madde çıkardığınıza değil, onu ne kadar suyla seyrelttiğinize de bağlıdır (Gagné, The Physics of Filter Coffee, 2021). Aynı ekstraksiyon verimiyle demlenmiş iki kahveden biri az suyla yoğun, diğeri bol suyla hafif olabilir. Gagné bunu bir müzik aleti benzetmesiyle anlatır: Ekstraksiyon verimi enstrümanın tınısı, yoğunluk ise ne kadar yüksek sesle çalındığıdır. Yatay eksen tat profilini, dikey eksen tat şiddetini temsil eder.
Bu iki sayıyı birbirine bağlayan üçüncü bir değişken vardır: demleme oranı (brew ratio), yani kullandığınız suyun kahveye oranı. Kütlenin korunumu yasası üçünü tek bir denklemde birleştirir. UC Davis ekibinin kullandığı biçimiyle:
PE = TDS / (1 − TDS) × (R − R_abs)
Burada R, su kütlesinin kahve kütlesine oranıdır (1:16 için R = 16). R_abs ise demleme sonunda ıslak telvenin içinde kalan suyun kuru kahveye oranıdır. Guinard ve arkadaşları bu değeri yaklaşık 2,1 olarak alır (Guinard ve ark., 2023). Gagné ise V60 demlemeleri için yaklaşık 2,2 değerini verir ve kendi deneylerinde demleme sonunda 2,6 civarında ölçtüğünü not eder (Gagné, 2021). Telve, kuru ağırlığının iki katından fazla su tutar. Bunun bir kısmını hücrelerin emdiği su, bir kısmını da yüzey gerilimi nedeniyle parçacıkların arasında hapsolan su oluşturur.
Bu denklemin pratik anlamı büyüktür: Oranı sabitlediğinizde TDS ile ekstraksiyon verimi birbirinden bağımsız hareket edemez. Birini değiştirirseniz diğeri de değişir. Örneğin R_abs için 2,1 kabul edilirse, %20 ekstraksiyon verimi 1:15 oranında yaklaşık %1,53, 1:16'da %1,42, 1:17'de ise %1,32 TDS'e karşılık gelir. Klasik şemanın çapraz çizgileri tam olarak bu ilişkiyi gösterir.
1950'lerden kalma bir harita: Lockhart ve "ideal kutu"
1957'de Coffee Brewing Institute'tan Ernest E. Lockhart, adı neredeyse bir manifesto gibi okunan bir çalışma yayımladı: The Soluble Solids in Beverage Coffee as an Index to Cup Quality. Yani kahvedeki çözünmüş katı maddeyi fincan kalitesinin bir göstergesi olarak öneriyordu. Lockhart, demleme gücünü, ekstraksiyon verimini ve demleme oranını tek bir grafikte topladı. Yatay eksende ekstraksiyon, dikey eksende TDS, çaprazlarda ise litre suya düşen gram kahve vardı (Guinard ve ark., 2023). Lockhart'ın 1959 tarihli bir başka yayınının adı The Coffee Hydrometer'dır. Bu da o yıllarda yoğunluğun bugünkü dijital refraktometrelerle değil, çok daha zahmetli yöntemlerle ölçüldüğünü hatırlatır.
Gagné'nin aktardığına göre Coffee Brewing Institute ve daha sonra Norveç Kahve Derneği, sıradan kahve içicilerinden toplanan duyusal verilerle şema üzerinde çoğunluğun tercih ettiği bölgeleri belirledi. Bu çalışmalarda %18'in altındaki ekstraksiyonlar az ekstrakte (çimensi, yer fıstığımsı tatlar), %22'nin üstü ise aşırı ekstrakte (acılık ve burukluk) olarak tanımlandı. Kabul edilebilir yoğunluk bandı ise %1,0 ile %1,5 arasındaydı (Gagné, 2021).
Bugün SCA'nın Coffee Brewing Handbook kitabında yer alan sürüm, birçok baristanın ezbere bildiği haliyle şöyledir: Ortada yaklaşık %1,15–1,35 TDS ve %18–22 ekstraksiyon aralığını kaplayan gri bir kutu bulunur ve bu kutu "ideal, optimum denge" olarak etiketlenmiştir. Kutunun çevresinde dört köşe yer alır: güçlü, zayıf, az gelişmiş ve acı (Guinard ve ark., 2023'te Lingle, 2011'den uyarlanan şema). Şemanın çaprazları litre başına yaklaşık 55 ile 90 gram arasında değişen oranları gösterir.
Bu harita, kahve demlemeyi bir sezgi işinden ölçülebilir bir zanaata dönüştürdü. Daha önce Kahve Tadımının Tarihçesi: Tüccar Masasından Duyusal Bilime yazımızda, kahve kalitesinin tüccar masasındaki deneyimden sistematik duyusal analize nasıl taşındığını anlatmıştık. Lockhart'ın şeması o hikâyenin demleme tarafındaki karşılığıdır: Fincanın kalitesini ilk kez iki sayıyla konuşmayı mümkün kıldı.
Neden 18 ile 22? Ekstraksiyonun arkasındaki kimya ve fizik
Lockhart'ın bulgusunun neden işe yaradığını anlamak için kahve parçacığının içine bakmak gerekir. Kavrulmuş bir kahve çekirdeğinin kütlesinin tamamı çözünmez. Gagné, standart demleme yöntemleriyle çekirdek kütlesinin yalnızca yaklaşık %30–32'sinin gerçekten çıkarılabildiğini belirtir (Gagné, 2021). Geri kalanı, hücre duvarlarını oluşturan çözünmez yapıdır.
Daha önemlisi, o çözünebilir %30'luk bölüm tek bir madde değildir. Asitler, şekerlerin kavurmada dönüştüğü ürünler, kafein, klorojenik asitler, melanoidinler ve yüzlerce aroma bileşiği farklı hızlarda çözünür. Küçük ve kolay çözünen moleküller ilk dakikalarda çıkar. Daha büyük ve yavaş yayılan bileşikler ise ancak demleme ilerledikçe fincana geçer. Gagné'ye göre ekstraksiyon verimi %28'in üzerine çıkmış bir fincan, çekirdeğin içerdiği çözünebilir bileşiklerin neredeyse hepsini içerir. Yavaş çıkan bu bileşiklerin bir kısmı sert, acı ve metalik tatlar ile dilde kuruluk hissi yaratır. Öte yandan %15 civarında ekstrakte edilmiş bir kahvede ilginç bileşiklerin çoğu hiç fincana ulaşmamıştır. Böyle bir fincan tatlılık ve karmaşıklıktan yoksun kalır (Gagné, 2021).
Fiziksel tarafta iki taşıma mekanizması çalışır. Adveksiyon (advection), çözünmüş maddenin su akışıyla birlikte taşınmasıdır; nehirde sürüklenen yapraklar gibi. Difüzyon (diffusion) ise akış olmasa bile moleküllerin yoğun bölgeden seyrek bölgeye rastgele hareketle yayılmasıdır. Sıcaklık arttıkça moleküller hızlanır ve difüzyon da hızlanır (Gagné, 2021). Öğütüm inceliği, su sıcaklığı, temas süresi ve karıştırma (ajitasyon), bu iki mekanizmanın ne kadar etkili çalışacağını belirler. Daha önce [Demleme Kahvede Ajitasyon Nedir ve Ekstraksiyonu Nasıl Etkiler?](https://www.meetlabcoffee.com/post/demleme-kahvede-agitasyon-nedir-ve-ekstraksiyonu-nasıl-etkiler) yazımızda ele aldığımız gibi, suyu hareket ettirmek parçacık yüzeyindeki doymuş katmanı yeniler ve ekstraksiyonu hızlandırır.
Bu tablo, %18–22 aralığının neden işe yaradığını açıklıyor: Hızlı çıkan hoş bileşikler büyük ölçüde fincana geçmiş, yavaş çıkan sert bileşikler ise henüz baskın hale gelmemiştir. Ancak sınırların keskin olmadığını da gösteriyor. Gagné, Rao'nun gözlemine atıfla tercihin doğrusal olmadığını aktarır: %15 civarında bir tercih tepesi, %15–18 arasında çoğu kişinin sevmediği bir çukur ve %18'den sonra yeniden yükselen bir eğri vardır (Gagné, 2021).
Ekipman ve kavurma da sınırları kaydırır. James Hoffmann, 2010'ların başında bazı baristaların düzgün parçacık dağılımı veren öğütücülerle %22'nin üzerine çıktığı ve kalitenin düşmek yerine arttığı tartışmasını aktarır. Kendisinin de denemeden önce ekstraksiyon için yaklaşık %20'lik katı bir üst sınır koyduğunu, testlerin onu yanılttığını yazar (Hoffmann, The Best of Jimseven, 2017). Gagné de günümüzde tercih edilen aralığın kavurma, öğütücü kalitesi ve yeşil çekirdek kalitesindeki gelişmelerle hafifçe yukarı kaydığını, ama kendi damak tadında %23,5'in üzerini nadiren tercih ettiğini belirtir (Gagné, 2021). Kısacası "ideal kutu" bir doğa yasası değildir. 1950'lerin kahvesinin, öğütücülerinin ve damaklarının fotoğrafıdır.
UC Davis'te 27 kahve, iki panel, 118 tüketici
Şemayı yeniden test etmek için UC Davis ekibi, SCA'nın desteği ve Breville'in finansmanıyla, birbirini tamamlayan üç çalışma yürüttü. Hepsinde damla filtre kahve kullanıldı. Öğütüm inceliği, akış hızı ve sıcaklık ayarlanarak şemanın farklı noktalarına sistematik olarak yerleşen kahveler demlendi (Guinard ve ark., 2023).
Kavurma çalışması (Frost ve ark., 2020): Üç TDS seviyesi (%1,0, %1,25 ve %1,5), üç ekstraksiyon seviyesi (%16, %20 ve %24) ve üç kavurma derecesi (açık, orta, koyu). Toplam 27 kahve, eğitimli bir tanımlayıcı analiz paneli tarafından 30 duyusal özellik için puanlandı.
Sıcaklık çalışması (Batali ve ark., 2020): Aynı TDS ve ekstraksiyon seviyeleri, ama bu kez kavurma yerine demleme sıcaklığı değiştirildi: 87, 90 ve 93 °C. Başka bir eğitimli panel 33 özelliği puanladı.
Tüketici çalışması (Cotter ve ark., 2021): Aynı 27 demleme, sütsüz ve şekersiz kahve içen eğitimsiz tüketicilere 9 puanlık beğeni ölçeğiyle tattırıldı.
Üç çalışma toplamda 32.076 tanımlayıcı duyusal ölçüm ve 3.186 tüketici beğeni ölçümü üretti (Guinard ve ark., 2023). Damla filtre kahve için bu, alışılmışın çok üstünde bir duyusal veri seti.
Sıcaklık neden şemaya girmedi?
İkinci çalışmanın sonucu, baristaların uzun süredir tartıştığı bir konuya ışık tutuyor. Makalenin başlığı bulguyu zaten özetliyor: TDS ve ekstraksiyon sabit tutulduğunda, demleme sıcaklığının damla filtre kahvenin duyusal profiline etkisi azdır (Batali ve ark., 2020; Guinard ve ark., 2023'te aktarıldığı gibi). Bu, sıcaklığın önemsiz olduğu anlamına gelmez. Sıcaklık, ekstraksiyonun hızını değiştirerek sizi şemada başka bir noktaya taşır. Ama aynı noktaya başka bir yoldan, örneğin öğütümü inceltip ya da akışı yavaşlatarak ulaşırsanız, fincan büyük ölçüde benzer tadar. Başka bir deyişle şema, sıcaklığın sonucunu zaten kaydediyor.
Aynı veri setinin sonraki bir analizi, tüketicinin fincanı tattığı andaki sıcaklığı inceledi. 118 tüketici ve 3.186 tadımda kabulün en yüksek olduğu tadım sıcaklığı aralığı 58–66 °C olarak bulundu. Yazarlar ayrıca özgün çalışmada beğeniyi en çok TDS'in, ikinci olarak da ekstraksiyon veriminin etkilediğini hatırlatır (Ristenpart ve ark., 2022). Bu ayrıntı önemli: Sıradan bir içici için kahvenin ne kadar güçlü olduğu, nasıl ekstrakte edildiğinden daha belirleyici olabilir.
Yeni şema: "ideal" yerine tat haritası
Guinard ve arkadaşları, klasik şemanın üç temel sorununu açıkça sıralar (Guinard ve ark., 2023):
Çok az özellik gösterir. Yalnızca "acı", "az gelişmiş", "ideal" gibi birkaç etiket ve "zayıf/güçlü" gibi şiddet ifadeleri vardır. Oysa World Coffee Research'ün Sensory Lexicon sözlüğü ve Kahve Tadımcısının Aroma Çarkı, siyah kahvede bulunan 100'den fazla özelliği tanımlar.
Farklı türden soruları karıştırır. "Tadı nasıl ve ne kadar yoğun?" (tanımlayıcı), "Seviyor muyum?" (hedonik) ve "Bu kaliteli bir kahve mi?" (kalite) soruları tek bir grafikte iç içe geçer.
"İdeal"in kimin ideali olduğu belli değildir. Ne şemanın kendisi ne de dayandığı kaynaklar, ortadaki kutuyu hangi tüketicilerin ya da uzmanların ideal bulduğunu net biçimde söyler.
Yeni Duyusal Demleme Kontrol Şeması (Sensory Brewing Control Chart) bunun yerine her duyusal özelliği, şemada en güçlü ifade edildiği bölgeye yerleştirir. Bir özelliğin şemaya girebilmesi için altı ölçütü karşılaması gerekti. Bunlar arasında TDS'e ya da ekstraksiyona göre istatistiksel olarak anlamlı değişmesi ve tüketici beğenisinin anlamlı bir belirleyicisi olması da vardı. Sonuçta 13 özellik şemaya girdi. Yazı büyüklüğü özelliğin yoğunluğunu, rengi ise tat-renk eşleşmesini ya da nesnenin doğal rengini gösteriyor (Guinard ve ark., 2023).
Haritanın köşeleri kabaca şöyle okunuyor:
Yüksek TDS, düşük ekstraksiyon (sol üst): asidik/ekşi, narenciye, kırmızı meyve, kuru meyve.
Yüksek TDS, yüksek ekstraksiyon (sağ üst): acı, buruk, kavrulmuş, kül/yanık; ortada viskoz/yoğun gövde.
Düşük TDS, düşük ekstraksiyon (sol alt): "tatlı".
Düşük TDS, yüksek ekstraksiyon (sağ alt): siyah çay.
Burada "tatlı" kelimesinin tırnak içinde yazılması bilinçli bir tercih. Yazarlara göre bu muhtemelen gerçek bir şeker tadı değil. Demlenmiş kahvede basit şekerler genellikle tatlı tadın tanınma eşiğinin üzerinde bulunmaz. Algılanan "tatlılık", tatlı çağrışımlı aromaların varlığından ve acılık ile ekşiliğin yokluğundan doğan bir izlenimdir (Guinard ve ark., 2023). Bu, bir sonraki "Kahvede tatlılık nereden gelir?" tartışmasının da kapısını aralıyor.
Ekip, eğitim kolaylığı için bir de sadeleştirilmiş şema önerdi. Bu şemada dört köşede en fazla ikişer özellik bulunuyor: "ekşi ve narenciye", "acı ve kavrulmuş", "tatlı" ve "çay benzeri". Üst ve alt kenarlarda ise "yoğun" ve "ince" gövde yer alıyor. Lockhart'ın gri kutusu bu şemada da duruyor, ama etiketi değişti: Artık "ideal" değil, "klasik standart" yazıyor. Gerekçe açık: O koşulları hangi tüketici grubunun ideal bulduğu bilinmiyor (Guinard ve ark., 2023). Ayrıca oranlar bu sürümde litre başına gram yerine su/kahve oranı olarak (1:11'den 1:30'a) gösteriliyor. Bu, bugün terazili demleme yapan biri için çok daha sezgisel.
Ortalama tüketici yoktur: iki tercih kümesi
Çalışmanın en çarpıcı bulgusu tüketici tarafında. Kümeleme analizi (cluster analysis), 118 tüketicinin aynı şeyi sevmediğini, iki ayrı tercih grubuna ayrıldığını gösterdi (Guinard ve ark., 2023).
Birinci küme (67 kişi, %57): Bu grubun beğenisi kubbe şeklinde bir yüzey çiziyor. TDS düştükçe beğeni artıyor ve ekstraksiyon ekseninde yaklaşık %18'de tepe yapıyor. En sevdikleri kahveler şemanın sol alt köşesinde: düşük yoğunluklu, düşük-orta ekstraksiyonlu. Duyusal haritada bu bölge "tatlı" ile örtüşüyor. Ama yazarlar dürüst bir uyarı ekliyor: Aynı veri, bu grubun tatlıyı sevdiği kadar acıyı ve ekşiyi sevmediği şeklinde de okunabilir. Beğeni yüzeyleri, acılık yüzeyinin neredeyse tam tersi. Yazarlar bu grubun tipik kahve içicisini temsil ettiğini ve seçenek verilse kahvesine süt ya da şeker katma eğiliminde olacağını tahmin ediyor.
İkinci küme (51 kişi, %43): Bu grubun beğeni yüzeyi bir eyer şeklinde ve iki ayrı tepesi var. Bir yanda düşük ekstraksiyonlu, orta-yüksek yoğunluklu, yani asidik, narenciyeli, meyvemsi kahveler. Öbür yanda yüksek ekstraksiyonlu, orta yoğunluklu, yani kavrulmuş, külümsü, gövdeli ve siyah çay notalı kahveler. İlk bakışta tuhaf görünen bu ikili tercihi yazarlar şöyle yorumluyor: Bu iki bölge, nitelikli filtre kahvelerin ve klasik espresso harmanlarının tat profillerine denk geliyor. İkinci küme muhtemelen daha deneyimli ve yeniliğe açık içicilerden oluşuyor.
Ceza/kazanç analizi (penalty/lift analysis) farkı daha da netleştiriyor. Birinci küme çay/çiçek ve narenciye notalarından daha çok hoşlanıyor, ekşilik ve yanıklıktan daha çok rahatsız oluyor. İkinci küme ise kavrulmuş, bitter çikolata ve fındıksı notalara daha olumlu tepki veriyor, kâğıt/odunsu, yeşil sebze ve lastiksi notalardan daha çok rahatsız oluyor (Guinard ve ark., 2023).
Burada bilimsel dürüstlük açısından önemli bir ayrıntı var. Yazarlar tüm tüketicilerin beğenisinin ortalamasını aldıklarında, en yüksek beğeninin klasik şemadaki "ideal" noktaya oldukça yakın çıktığını kabul ediyor. Yani Lockhart tamamen yanılmış değildi. Ama ortalama almak, iki farklı tercih grubunu tek bir hayali tüketicide eritmek demek. Ekibin vardığı sonuç da bu: Tek bir ideal fincan temsili yanıltıcı, büyük olasılıkla da hatalı (Guinard ve ark., 2023). Tüketici ürünleri araştırmalarının çoğunda da tek bir ideal ürün yerine birden fazla tercih kümesi bulunur.
Bu bulgunun sınırlarını da görmek gerekiyor. Tüketici verileri ağırlıklı olarak Kuzey Kaliforniya'daki genç yetişkinlerden geliyor. Yazarlar, başka bir ülkede yapılacak bir çalışmanın farklı ve belki ikiden fazla küme bulabileceğini açıkça belirtiyor. Bu nedenle Duyusal Şema'yı oldukça kesin bir araç, Tüketici Şeması'nı ise yalnızca bir örnek olarak sunuyorlar. Ayrıca tüm bulgular damla filtre kahve için geçerli. Espresso ve cold brew için benzer şemalar henüz çizilmedi (Guinard ve ark., 2023). İstanbul'daki bir kahve içicisinin şeması nasıl görünürdü? Henüz kimse ölçmedi.
Sayının sınırları: aynı %20, farklı fincanlar
Yeni şema eski şemadan çok daha zengin. Yine de iki sayının, yani TDS ile ekstraksiyon veriminin bilgi taşıma kapasitesi sınırlı. Bu sınırları bilmek, sayıyı doğru kullanmanın ön koşulu.
Birincisi, ekstraksiyon verimi bir ortalamadır. Gagné bu yüzden ondan "ortalama ekstraksiyon verimi" diye söz eder. Telvedeki her hücre aynı ölçüde ekstrakte olmaz. Ortalama verimi %20 olan iki fincandan biri, tüm hücrelerin %20 civarında ekstrakte olduğu düzgün bir demleme olabilir. Öbürü ise bir kısmı %28'e, bir kısmı %15'e çıkmış, düzensiz bir demleme olabilir. Bu iki fincanın tadı açıkça farklıdır (Gagné, 2021). Kanallanma, düzensiz ıslanma ya da çok fazla ince parçacık üreten bir öğütücü, ortalama sayıyı "doğru" bölgede tutarken fincanı bozabilir.
İkincisi, şema kahvenin kendisini bilmez. Aynı ekstraksiyon verimiyle demlenmiş ama farklı çekirdek, kavurma profili, öğütücü ya da su kimyasıyla hazırlanmış iki kahve farklı tadar (Gagné, 2021). UC Davis ekibi de Duyusal Şema'nın yalnızca TDS ve ekstraksiyonun etkisini gösterdiğini vurgular. Bir özelliğin şemada ortaya çıkabilmesi için önce o kahvede bulunması gerekir (Guinard ve ark., 2023). Etiyopya'dan yıkanmış bir kahveyi şemanın sol üst köşesine taşıyabilirsiniz ama orada ona olmayan bir böğürtlen notası ekleyemezsiniz.
Üçüncüsü, su görünmez kalır. Refraktometre fincanda ne kadar madde olduğunu söyler ama o maddeyi hangi suyun çıkardığını söylemez. Su sertliği ve alkalinite, hangi bileşiklerin çözüneceğini ve asiditenin fincanda nasıl algılanacağını etkiler. Burada sık yapılan bir karışıklığa da dikkat çekmek gerekiyor. Suyun "TDS"ini ölçen cihazlar elektriksel iletkenlik üzerinden çalışır ve sudaki hangi iyonların bulunduğunu söylemez. Kahvenin TDS'ini ölçen refraktometre ise ışığın kırılma indeksine bakar. İkisinin adı aynı ama ölçtükleri şey çok farklıdır. Su tarafında sertliği, alkaliniteyi ve pH'ı ayrı ayrı görmek için geliştirdiğimiz First Touch kiti, tam da bu görünmeyen değişkeni ölçülebilir kılmak için tasarlandı.
Dördüncüsü, şema filtre kahve içindir. Gagné'nin aktardığına göre filtre kahve nadiren %1,8–7 aralığında hazırlanırken espresso çoğunlukla %7–12 TDS ile içilir. Buna karşın ekstraksiyon verimleri benzerdir (Gagné, 2021). Espresso için Lockhart'ın kutusunu kullanmak anlamsızdır. Hoffmann'ın gözlemi de espressonun kendi sınırlarını hatırlatır: Ona göre açık ama gelişmiş kavrumlar konik bıçaklı bir öğütücüyle %19'un üzerine zor çıkar (Hoffmann, 2017). Laboratuvarımızda da benzer bir tablo görmüştük. [54 mm ve 58 mm Karşılaştırması](https://www.meetlabcoffee.com/post/54-mm-ve-58-mm-karşılaştırması-sepetlerinin-teknik-analizi) yazımızda, aynı kahveyle iki farklı makineden %20,4 ve %18,7 ekstraksiyon ölçmüş, ama tadımda farkı sayının tek başına açıklayamadığını not etmiştik.
Refraktometreyle çalışmak: barista ve ev demleyicisi için yöntem
Bütün bu sınırlara rağmen refraktometre, Gagné'nin deyişiyle baristanın ekstraksiyonu incelemek için elindeki belki de en güçlü araç olmaya devam ediyor (Gagné, 2021). Laboratuvarımızda bu ölçümleri DiFluid refraktometrelerle yapıyoruz, ama aşağıdaki adımlar hangi cihazı kullanırsanız kullanın geçerli. Önemli olan, sayıyı bir hedef olarak değil, bir pusula olarak kullanmak. Önerdiğimiz yöntem şöyle:
Her şeyi tartın. Kuru kahve dozunu, dökülen su miktarını ve fincandaki kahvenin ağırlığını gram cinsinden kaydedin. Hacimle (ml) çalışmak, suyun yoğunluğu hakkında varsayım gerektirir ve hata payını büyütür (Guinard ve ark., 2023).
Örneği doğru alın. Sürahiyi ya da fincanı karıştırın; damlama boyunca akan sıvının bileşimi zamanla değişir. Örneği oda sıcaklığına yaklaşana kadar soğutun. Rao, espresso protokolünde CO₂'nin çıkması için bir dakika beklemeyi, örneği şırınga filtresinden geçirmeyi, camda kısa bir süre bekletmeyi ve birkaç ardışık okuma almayı önerir. Okumalar cihazın belirtilen hassasiyetinden fazla oynuyorsa örnek ya da cam temiz değildir. Ortam sıcaklığı değişebileceği için cihazı en az yarım saatte bir yeniden sıfırlamak da onun önerileri arasında (Rao, Espresso Extraction, 2013).
Ekstraksiyon verimini hesaplayın. Gagné, başkalarıyla karşılaştırma yaparken en basit formülün kullanılmasını önerir: EY = TDS × fincandaki kahve ağırlığı / kuru kahve dozu (Gagné, 2021). Girişteki örnekte fincan 282 gram, TDS %1,40, doz 20 gramdı: 1,40 × 282 / 20 ≈ %19,7. Fincanı tartmadıysanız, yukarıdaki kütle korunumu denklemiyle R_abs ≈ 2,1 varsayarak aynı sonuca yaklaşık olarak ulaşabilirsiniz.
Noktayı haritaya koyun ve tadın. Önce tadın, sonra sayıya bakın. Tadım notunuz ile şemadaki bölge örtüşüyor mu? Örneğimizdeki nokta klasik şemada kutunun hemen üstünde, "güçlü" bölgesinde kalıyor. Yeni şemada ise üst bölgenin ortasına, meyvemsi-asidik sol üst köşe ile gövdeli orta alanın arasına düşüyor. Tadımınız hangisine daha yakın?
Hangi yöne gideceğinize karar verin ve tek bir değişkeni oynatın.
Daha hafif ama aynı tat profilinde bir fincan istiyorsanız oranı açın (daha çok su). Ekstraksiyon verimini koruyup dikey eksende aşağı inersiniz.
Tat profilini değiştirmek istiyorsanız ekstraksiyonu değiştirin: öğütümü inceltin ya da kalınlaştırın, temas süresini, ajitasyonu ya da su sıcaklığını ayarlayın. Unutmayın, oran sabitken ekstraksiyon artarsa TDS de artar; şemanın çaprazı boyunca yukarı sağa kayarsınız.
Narenciye ve meyve arıyorsanız sol üste, gövde ve kavrulmuş notalar arıyorsanız sağa, yumuşak ve "tatlı" bir fincan arıyorsanız sol alta doğru hareket edin.
Kendi şemanızı çizin. Kafede ya da evde birkaç hafta boyunca her demlemenin TDS'ini, ekstraksiyon verimini ve tadım notunu kaydedin. Misafirlerinizin ya da ekibinizin beğendiği fincanlar şemanın neresinde toplanıyor? UC Davis ekibinin önerdiği şey tam olarak budur: Her topluluk, kendi tercih kümelerini kendi şemasında görmelidir (Guinard ve ark., 2023).
Başlangıç noktası arıyorsanız filtre kahvede 1:15–1:17 aralığı iyi bir zemindir. Bu aralıkta %20 civarında bir ekstraksiyon, yaklaşık %1,3–1,5 TDS bölgesine düşer. Oradan damak zevkinize göre hareket edebilirsiniz. Bu değişkenleri tek tek ve aynı kahveyle deneyerek görmek isteyenler için Evde Demleme atölyemizde oran, öğütüm, sıcaklık ve akış kontrolünü uygulamalı olarak çalışıyoruz. Amaç tarif ezberlemek değil, fincanın neden öyle olduğunu okuyabilmek.
Sonuç
Lockhart'ın şeması, kahve demlemeyi ölçülebilir bir zanaata dönüştüren ilk büyük adımdı ve bugün de vazgeçilmez bir dil sunuyor: Yatay eksen kahvenin ne tattığını, dikey eksen ne kadar yoğun tattığını anlatır. Yetmiş yıla yakın bir sürenin ardından yapılan araştırmalar bu dili yanlışlamadı, zenginleştirdi. Yeni şemada ortadaki kutu hâlâ duruyor ama artık "ideal" değil, "klasik standart" adını taşıyor. Çevresi ise boş köşeler yerine narenciye, kırmızı meyve, kavrulmuş notalar, siyah çay ve "tatlı" gibi tanıdık kelimelerle dolu.
Belki de en değerli ders şu: Tek bir doğru fincan yok, farklı insanların sevdiği farklı bölgeler var. UC Davis'teki tüketicilerin yarıdan fazlası düşük yoğunluklu, yumuşak kahveleri seçti. Geri kalanlar ise ya parlak ve meyvemsi ya da gövdeli ve kavrulmuş fincanlara yöneldi. Ortalamayı hedefleyen bir fincan, belki de hiç kimsenin en sevdiği fincan değildir.
Refraktometre size bu haritada nerede durduğunuzu söyler. Nereye gitmek istediğinizi ise yalnızca tadınız söyleyebilir. Laboratuvar yaklaşımı da tam olarak bu iki bilgiyi bir araya getirmekten ibaret: Ölçün, tadın, kaydedin ve bir sonraki fincanda bir adım daha bilinçli olun.
Yazar: D. Emre Kurtuluş
Kaynaklar
Guinard, J.-X., Frost, S., Batali, M., Cotter, A., Lim, L. X., Ristenpart, W. D., 2023. A new Coffee Brewing Control Chart relating sensory properties and consumer liking to brew strength, extraction yield, and brew ratio. Journal of Food Science, 88(5), 2168–2177. bağlantı (Lockhart 1957, Lingle 2011, Frost ve ark. 2020, Batali ve ark. 2020 ve Cotter ve ark. 2021 çalışmalarına ait tasarım ve bulgular bu makaledeki özetten aktarılmıştır.)
Ristenpart, W. D., Cotter, A. R., Guinard, J.-X., 2022. Impact of beverage temperature on consumer preferences for black coffee. Scientific Reports, 12, 20621. bağlantı
Gagné, J., 2021. The Physics of Filter Coffee. Scott Rao. (Bölüm 1: Extraction; Bölüm: Percolation)
Rao, S., 2013. Espresso Extraction: Measurement and Mastery. Scott Rao Coffee Books.
Hoffmann, J., 2017. The Best of Jimseven 2004–2015. Kendi yayını.



