
Şekersiz Fincandaki Tatlılık: Burun mu Yaratıyor, Dil mi?
Bir cupping masasında, şekersiz ve sütsüz bir filtre kahveyi kaşıktan yudumladığınızı düşünün. Notunuzu yazarken kaleminiz neredeyse kendiliğinden "esmer şeker", "bal", "olgun şeftali" kelimelerine gidiyor. Yanınızdaki tadımcı da aynı fincana yüksek bir tatlılık değeri veriyor. Kimse bu kahveye şeker atmadı; yine de masadaki herkes aynı şeyi söylüyor: bu kahve tatlı.
Sorun şu ki kimyager bu fincana baktığında tatlılığı açıklayacak kadar şeker bulamıyor. Yeşil Arabica çekirdeği kuru ağırlığının yüzde 6 ile 9'u arasında sakkaroz (sucrose) taşır; bu, birçok meyveyle yarışacak bir orandır. Ancak kavurma bu şekerin neredeyse tamamını tüketir. Fincana ulaşan miktar, insan dilinin sakkarozu fark etmeye başladığı eşiğin kabaca yirmide biri kadardır. Kâğıt üzerinde demlenmiş kahvenin tatlı olmaması gerekir. Masada ise tatlıdır.
Bu yazıda bu paradoksun peşine düşüyoruz. Tatlılığı burun mu yaratıyor, dil mi? Kavurmada şekere ne oluyor? Acılık ve asitlik tatlılığı nasıl gizliyor? Sıcaklık, doku, hatta fincanın rengi algıyı ne kadar değiştiriyor? Bir de SCA'nın yeni değerlendirme sistemi CVA (Coffee Value Assessment) tatlılığı neden bambaşka bir yere koydu? Daha önce Kahvede Asidite: Tam Olarak Ne Tadarız? ve Kahvede Body Nedir? yazılarımızda fincanın iki temel boyutunu ele almıştık. Bu yazıyla duyusal üçlemenin en kaygan, en çok tartışılan parçasına geçiyoruz.

Çekirdekteki şeker nereye gidiyor?
Hikâye kirazda başlar. Kahve meyvesi olgunlaştıkça çekirdekte sakkaroz birikir. Illy ve Viani'nin derlediği verilere göre yeşil Arabica'da sakkaroz yüzde 6–9, Robusta'da yüzde 3–7 aralığındadır. On üç ülkeden yirmi örneği inceleyen bir çalışmada Arabica değerleri yüzde 6,25 ile 8,45 arasında çıkmıştır (Illy & Viani, Espresso Coffee, 2005, s. 150–151). Olgunlaşmadan toplanan ya da kusurlu çekirdeklerde bu oran belirgin biçimde düşer: Vietnam kökenli bir Robusta partisinden ayrılan siyah çekirdeklerde yüzde 0,9, aynı partinin sağlam çekirdeklerinde yüzde 4 sakkaroz ölçülmüştür. Yani tatlılık konuşmasının ilk durağı tarladır. Olgun kiraz seçimi, fincandaki tatlılığın ham maddesini belirler.
Sonra kavurma gelir. Çekirdekteki su buharlaşıp iç sıcaklık 130–140 °C'yi geçtiğinde enzimatik olmayan esmerleşme başlar ve şekerler son derece reaktif hale gelir (Illy & Viani, 2005, s. 192). Bir kısmı amino asitlerle Maillard tepkimelerine girer; bu tepkimeler kahveye rengini veren melanoidinleri ve uçucu aroma bileşiklerinin büyük bölümünü üretir. Sakkarozun bir kısmı önce hidrolize olur, kalanı karamelizasyon olarak bilinen ısıl parçalanmaya uğrar (Illy & Viani, 2005, s. 192). Kavurma tamamlandığında geriye yalnızca serbest şeker izleri kalır.
James Hoffmann bunu baristanın gözünden özetler: Karamelize olan şeker, karamel notalarını yaratırken kendisi daha az tatlı hale gelir ve ilerleyen aşamada acılığa katkı vermeye başlar. Birinci çatlama tamamlandığında çekirdekte basit şeker ya hiç kalmaz ya da çok az kalır (Hoffmann, The World Atlas of Coffee, 2018). Clarke ve Macrae'nin klasik kahve kimyası derlemesindeki rakamlar bunu sayıya döker: Orta kavrulmuş kahve yeşil çekirdekteki sakkarozun yalnızca yüzde 0,9'unu, açık kavrulmuş kahve ise yüzde 2,9'unu korur (Clarke & Macrae, 1985; aktaran Cordoba, Peterson & Giuliano, SCA 25, Sayı 22).
Buradaki ironi dikkat çekici. Kahvede "karamel", "esmer şeker" ya da "bal" diye tarif ettiğimiz aromaların önemli bir kısmı, tam da sakkarozun ortadan kalkmasıyla oluşur. Şeker yok olurken arkasında tatlıyı hatırlatan bir koku izi bırakır.

Eşiğin altındaki tatlılık: Paradoksun boyutu
Şimdi fincana bakalım. Litre başına 55 gram açık kavrulmuş kahve ve tam ekstraksiyon varsayımıyla yapılan hesap, demlenmiş kahvede 100 mililitre başına yaklaşık 0,014 gram sakkaroz, 0,014 gram glikoz ve 0,009 gram fruktoz verir. Bu, litrede yaklaşık 140 miligram sakkaroz demektir. Ohio State Üniversitesi'nin Lezzet Araştırma ve Eğitim Merkezi'nde (Flavor Research and Education Center), Coffee Science Foundation desteğiyle yürütülen araştırmada gerçek kahveler sıvı kromatografisi–kütle spektrometresi (LC-MS) ile ölçüldüğünde sonuç daha da düşük çıktı: Toplam şeker en fazla litrede 100 miligram civarındaydı. İnsanın sakkarozu algılama eşiği ise litrede yaklaşık 2.000 miligram olarak kabul ediliyor (Cordoba, Peterson & Giuliano, SCA 25, Sayı 22).
Illy ve Viani'nin duyu fizyolojisi bölümü de aynı büyüklük sırasını verir: Sakkaroz için algılama eşiği yaklaşık 9 milimolardır (Illy & Viani, 2005, s. 318). Sakkarozun molekül ağırlığı 342 g/mol olduğundan bu, litrede kabaca 3 gram eder. Hangi eşik değerini alırsanız alın, fincandaki şeker eşiğin 20–30 kat altında kalır.
Paradoksu daha çarpıcı hale getiren bir karşılaştırma daha var. World Coffee Research'ün duyusal sözlüğü (Sensory Lexicon), 15 puanlık yoğunluk ölçeğinde "tatlı" temel tadı için referans olarak yüzde 1'lik sakkaroz çözeltisini kullanır ve bu çözeltiye yalnızca 1,0 yoğunluk değeri verir (WCR, 2017, s. 14). Yüzde 1, litrede 10 gram şeker demektir; kahvedekinin yaklaşık yüz katı. Oysa Ohio State çalışmasında 125 profesyonel tadımcı, 15 puanlık ölçekte kahvelere 3,6 ile 9,6 arasında tatlılık puanı verdi. Ölçekler ve paneller birebir aynı değil, bu yüzden iki rakamı doğrudan karşılaştırmak doğru olmaz. Ama yön çok net: Fincandaki tatlılık hissi, fincandaki şekerin açıklayabileceğinden katbekat büyük.
Araştırmanın belki de en şaşırtıcı bulgusu şuydu: En tatlı bulunan kahveler en çok şeker içerenler değildi. Tersine, toplam şekeri en yüksek iki kahve en az tatlı bulunan kahvelerdi. Bu kahveler acı tat, kavrulmuş ve kâğıtsı notalarla birlikte anılıyordu. En tatlı kahveler ise meyvemsi, fermente ve vanilya gibi çiçeksi-tatlı aromalarla ilişkiliydi. Araştırmacılar, karamelizasyonun yan ürünlerinin hem şeker ölçümünü hem de acılığı etkileyebileceğini öne sürüyor; ancak bunun henüz bir hipotez olduğunu açıkça belirtiyorlar.
Eğer tatlılık şekerden gelmiyorsa, nereden geliyor?
Burnun payı: Retronazal koku ve "tatlı kokan" moleküller
Ağzımıza aldığımız bir yudumdan aldığımız bilginin büyük kısmı aslında dilden değil burundan gelir. Kahveyi koklarken (ortonazal yol, orthonasal) uçucu bileşikler burun deliklerinden koku epiteline ulaşır. Yudumladıktan ve özellikle yuttuktan sonra ise aynı bileşikler ağzın arkasından, geniz yoluyla yukarı tırmanır; buna retronazal koku (retronasal olfaction) denir. Illy ve Viani, duyusal bilimdeki tartışmalı tanımları sıralarken "aroma" kelimesini tam olarak bu ayrıma bağlar: Koklayarak algılanan şey koku (odour), yudum sırasında geriden algılanan şey aromadır (Illy & Viani, 2005, s. 340). Cupping'deki sesli "slurp" tekniğinin varlık nedeni de budur: Kahveyi ağızda sisleyerek uçucuların geniz yoluna taşınmasını kolaylaştırır.
Beynimiz retronazal koku sinyalini çoğu zaman ağızdan geliyormuş gibi yorumlar. Bu yüzden "tat" dediğimiz şeyin önemli bir kısmı, aslında ağıza yerleştirilmiş bir kokudur. Kahve tadımının sözlüğü de bunu kabul eder. WCR sözlüğünün "tatlı" başlığı altında esmer şeker, akçaağaç şurubu, pekmez, karamelize, bal, vanilya ve vanilin gibi öğeler yer alır; bunların neredeyse tamamı tat değil, aroma olarak tanımlanır. "Tatlı aromatikler" (sweet aromatics), tatlı bir maddeyi çağrıştıran aroma olarak; "genel tatlılık" (overall sweet) ise tatlı tadın ve aromatiklerin birlikte algılanması olarak tarif edilir (WCR, 2017, s. 45–47). Başka bir deyişle, kahve dünyasının en yaygın kullanılan sözlüğü tatlılığı baştan iki duyuya birden dağıtır.
Peki bir koku gerçekten tatlılığı artırabilir mi? Gıda bilimi literatüründe buna kokuya bağlı tat güçlenmesi (odour-induced taste enhancement) denir ve oldukça sağlam bir bulgudur. Qian Janice Wang ve arkadaşlarının 2019'da Foods dergisinde yayımlanan kapsamlı derlemesi, karamel, vanilya ve meyve kokularının en azından Batılı katılımcılarda algılanan tatlılığı artırdığını gösteren çok sayıda çalışmayı bir araya getirir (Wang ve ark., 2019). Derlemenin aktardığı bazı örnekler:
Frank ve arkadaşlarının 1989 tarihli deneyinde çilek kokusu, sakkaroz çözeltisinin tatlılığını düşük şeker düzeyinde yaklaşık yüzde 18, daha yüksek düzeyde ise yaklaşık yüzde 7 artırdı. Etki, şeker azaldıkça büyüyordu.
Schifferstein ve Verlegh'in (1996) çalışmasında çilek ve limon kokusu tatlılığı artırırken jambon kokusu artırmadı. Koku ile tatlı arasında bir uyum (congruency) gerekiyordu.
Stevenson ve arkadaşlarının çalışmalarında tatlılık artışını en iyi öngören değişken, kokunun ne kadar "tatlı koktuğu" oldu.
Etki kültüre de bağlı: Vanilya kokusu tatlılığı Fransız katılımcılarda Vietnamlı katılımcılardan daha fazla artırdı.
Bu son iki madde mekanizmanın özünü gösteriyor. Vanilya çubuğunun kendisi tatlı değildir; ama vanilya hayatımız boyunca tatlı yiyeceklerle birlikte karşımıza çıktığı için beyin bu kokuyu tatlı tatla eşleştirmeyi öğrenmiştir. Tatlılık, kısmen öğrenilmiş bir çağrışımdır. Kahvedeki karamelimsi, vanilyamsı ve meyvemsi aroma bileşikleri de şekerin kendisi fincanda olmasa bile beynin "tatlı" dosyasını açar.
Ohio State ekibi bu fikri kahvede doğrudan sınadı. Aynı 125 tadımcı kahveleri bu kez burun mandalı (nose clip) takarak yeniden değerlendirdi. Burun kapatıldığında retronazal koku büyük ölçüde devre dışı kalır. Sonuçta genel tatlılık yoğunluğu düştü ve en tatlı ile en az tatlı kahve arasındaki fark 6 puandan 3,6 puana geriledi (Cordoba, Peterson & Giuliano, SCA 25, Sayı 22). Yani aromanın payı açıkça ölçülebiliyordu.
Dilin payı: Eşik altı bileşikler ve tatların birbirini maskelemesi
Ama hikâye burada bitmiyor. Burun mandalı tatlılığı azalttı, sıfırlamadı. Burun kapalıyken bile tadımcılar kahveler arasında 3,6 puanlık bir tatlılık farkı algılayabildi ve en az tatlı iki kahve yine aynı kahvelerdi. Araştırmacıların çıkarımı açık: Dilde algılanan, uçucu olmayan bileşikler de tatlılığa katkı veriyor. Bunların ne olduğu ise henüz bilinmiyor. Ekip, şeker dışı tatlı bileşikleri aramak için "flavoromics" adı verilen, binlerce bileşiği duyusal verilerle istatistiksel olarak eşleştiren bir yaklaşım planladığını açıklıyor. Bugün için dürüst cevap şu: Kahvede dili tatlandıran moleküllerin tam listesi elimizde yok.
Birkaç ipucu var. Illy ve Viani, yeşil kahvedeki glikoz içeriğinin fincandaki tatlılıkla pozitif, fruktozun ise negatif korelasyon gösterdiğini aktarır (Illy & Viani, 2005, s. 151). Eşik altındaki şekerlerin tek başına tatlı tat yaratmadığını biliyoruz; ancak eşik altı uyaranların birbirine ve kokuya eklenerek algıya katkı yapabildiği, duyusal bilimde tartışılan bir olasılık. Bu konuda kesin konuşmak için erken.
Daha sağlam bildiğimiz şey, tatların birbirini bastırmasıdır. Wang ve arkadaşlarının derlemesi, Keast ve Breslin'in (2002) tat etkileşimleri modelini özetler: Orta yoğunlukta acılık tatlılığı bastırır; yüksek yoğunlukta hem acılık hem ekşilik tatlılığı belirgin biçimde azaltır (Wang ve ark., 2019). Kahve, tam da bu iki tadı bol miktarda taşıyan bir içecektir. Kafein ve kavurmada oluşan acı tada sahip bileşikler acılık yükünü artırdıkça fincandaki zayıf tatlılık sinyali gölgede kalır. Illy ve Viani'nin aktardığına göre sakkaroz kavurmada zaten acı tada sahip Maillard ürünlerine dönüşür (Illy & Viani, 2005, s. 297). Ohio State çalışmasında en az tatlı bulunan kahvelerin aynı zamanda acılıkla ve kavrulmuş notalarla anılması bu modelle uyumludur.
Hoffmann bu etkileşimi kavurma derecesi üzerinden anlatır: Kavurma uzadıkça asitlik azalır, acılık artar; tatlılık ise bu ikisinin arasında, bir çan eğrisi gibi zirve yapar. İyi bir kavurmacı, tatlılığın zirvesini daha asidik ya da daha yumuşak bir profile kaydırabilir; ama hiçbir profil kötü bir yeşil kahveyi iyileştiremez (Hoffmann, 2018). Illy ve Viani de espresso için ideal tarifin acı-tatlı bir denge olduğunu, tatlılığın ise her zaman kalite ve fiyatla pozitif ilişkili bir özellik olarak görüldüğünü yazar (Illy & Viani, 2005, s. 302).
Asitlikle ilişki daha karmaşıktır. Yüksek ekşilik tatlılığı bastırabilir; ama parlak, meyvemsi bir asitlik, meyve aromalarıyla birleştiğinde "olgun meyve" çağrışımını güçlendirerek tatlılık algısını destekleyebilir. Illy ve Viani, tadımda tatlılığın sıklıkla meyvemsi, çiçeksi, çikolatamsı ve karamelimsi tanımlayıcılarla birlikte anıldığını aktarır (Illy & Viani, 2005, s. 339). Illy ve Viani'nin hatırlattığı ayrım burada işe yarar: Uluslararası Kahve Örgütü (ICO) tanımlarında hoşa giden, canlı asitlik (acidity) ile keskin ve rahatsız edici ekşilik (sourness) iki ayrı tanımlayıcıdır (Illy & Viani, 2005, s. 339). Dengeli asitliğin tatlılığa çerçeve olması, dengesiz ekşiliğin onu silmesi bu yüzden beklenen bir sonuçtur.
Sıcaklık, doku ve fincan: Algıyı değiştiren diğer değişkenler
Cupping masasında deneyimli tadımcıların yaptığı en önemli şeylerden biri, kahveyi soğurken defalarca yeniden tatmaktır. Bunun fizyolojik bir gerekçesi var. Wang ve arkadaşlarının derlediği çalışmalara göre tatlı, acı, tuzlu ve ekşi tatların algılama eşikleri sıcaklıkla U biçiminde değişir; duyarlılık 20–30 °C civarında en yüksektir (Wang ve ark., 2019). Çok sıcak bir fincanda tat alma sistemi tam verimle çalışmaz; kahve ılıdıkça tatlılık ve asitlik daha net okunur.
Bazı insanlarda ise ilginç bir olgu görülür: termal tat (thermal taste). Bu kişilerde dilin ön kısmının ısıtılması, ortada hiçbir tatlı madde yokken tatlılık hissi uyandırabilir. Derleme, bu "sıcaklıkla tat alan" kişilerde ılık yiyeceklerin daha tatlı algılanabileceğini öne sürer; ancak bu henüz spekülatif bir çıkarımdır. Hoffmann da aşırı sıcak servis edilen bir kapuçinonun dokusunu, lezzetini ve tatlılığını kaybettiğini not eder (Hoffmann, 2018).
Demleme sıcaklığı ise başka bir mekanizmayla devreye girer. Jonathan Gagné, espresso üzerinde yapılan ön çalışmalarda 90 °C'nin üzerindeki demleme sıcaklıklarının 74 °C'ye göre daha fazla şekerimsi bileşik çözdüğünü aktarır ve açık kavrulmuş filtre kahvelerde daha düşük su sıcaklığının tatlılık hissini azalttığı yönündeki kendi gözlemini paylaşır (Gagné, The Physics of Filter Coffee, 2021, s. 11–12). Gagné ayrıca düz tabanlı dripper'larda biraz daha yüksek ortalama ekstraksiyon ve daha yüksek algılanan tatlılık elde ettiğini, bunun nedeninin konik ve kanallı dripper'lardaki baypas akışı olabileceğini düşünür (Gagné, 2021, s. 148). İkisi de kişisel deney ve ön bulguya dayanıyor; ama ekstraksiyonun eşitliği ile tatlılık arasındaki bağı vurgulamaları açısından değerli.
Doku da önemli. Derlemeye göre artan viskozite tatlı ve tuzlu tadın algısını azaltabilir (Christensen, 1980); öte yandan bazı çalışmalarda koyulaştırılmış bir tatlıda vanilya yoğunluğu ve algılanan tatlılık birlikte artmıştır (Wang ve ark., 2019). Kahvede "yuvarlak", "kadifemsi" dediğimiz ağız hissinin tatlılık izlenimine sıkça eşlik etmesi bu yüzden şaşırtıcı değil; Body yazımızda ele aldığımız ağız hissi, tatlılığın algılandığı zemini de biçimlendirir.
Son olarak fincanın dışı. Tatlılık algısı, ağızdan uzaktaki ipuçlarına bile duyarlıdır. Derlemede aktarılan çalışmalara göre pembe fincanda sunulan espresso daha tatlı beklenmiş ve daha tatlı bulunmuştur (Carvalho & Spence, 2019). Yuvarlak desenli fincandan içilen kahve, köşeli desenliye göre daha tatlı değerlendirilmiştir (van Rompay ve ark., 2016). "Tatlı" diye seçilmiş bir müzik eşliğinde tadılan şekerlemelerin tatlılık puanı da yükselmiştir (Crisinel ve ark., 2012). Bu tür beklenti etkileri derlemeye göre tipik olarak yüzde 10–20 düzeyindedir. Bu bulgular kahvenin kalitesini değiştirmez, ama tadımın neden standart beyaz kâselerde, sessiz ve nötr bir ortamda yapıldığını çok iyi açıklar.
Formdaki yeri: 2004 formundan CVA'ya tatlılık
Tatlılığın kahve değerlendirmesindeki yeri de son yıllarda köklü biçimde değişti. SCA'nın aktardığına göre Ted Lingle'ın 1984 tarihli The Coffee Cupper's Handbook kitabında "tatlı" ve "tatlılık" kelimeleri yaklaşık 140 kez geçer; tatlılık uzun zamandır kaliteli kahvenin ana işaretlerinden biridir. Tüketici tarafında da durum benzer: Frost, Ristenpart ve Guinard'ın (2019) çalışmasında sade filtre kahvenin beğenilmesini en güçlü biçimde belirleyen faktör tatlılık çıkmıştır (aktaran Cordoba, Peterson & Giuliano, SCA 25, Sayı 22).
Buna rağmen 2004 tarihli SCA cupping formu tatlılığı bir yoğunluk olarak ölçmüyordu; tatlılık esasen varlığına bakılan bir özellikti. SCA'nın 2021'de yaptığı araştırmada ankete katılan yaklaşık 1.500 profesyonelin çoğunluğu forma bir tatlılık ölçeği eklenmesini istedi. Görüşülen yaklaşık 50 uzmanın yüzde 95'i, tatlılığı yalnızca "var ya da yok" diye değerlendirmenin işe yaramadığı konusunda hemfikirdi.
SCA, Kasım 2024'te Coffee Value Assessment'ın üç standardını yayımladı: numune hazırlama ve cupping mekaniği (SCA-102), Tanımlayıcı Değerlendirme (Descriptive Assessment, SCA-103) ve Duygusal Değerlendirme (Affective Assessment, SCA-104). CVA'nın temel yeniliği, bir kahveyi tarif etmek ile onu beğeni açısından puanlamayı birbirinden ayırmasıdır. Tatlılık da bu ayrımın iki tarafında farklı biçimlerde yer alır:
Tanımlayıcı formda tadımcı, aroma, lezzet ve ağız hissi kategorilerinin yanı sıra kahvenin tatlılığının ve asitliğinin genel yoğunluğunu da işaretler; bu yoğunluk 15 puanlık bir ölçekte okunur. "Tatlı" tanımlayıcısı hem koku/aroma hem de lezzet bölümlerinde yer alır. Bu, tatlılığın hem bir aroma hem bir temel tat olarak kabul edildiğinin forma yansımasıdır.
Duygusal formda tatlılık; aroma, lezzet, asitlik ve ağız hissi gibi kategorilerle birlikte 9 puanlık hedonik ölçekte değerlendirilir. Bu ölçeğin ortasında nötr bir nokta vardır ve puanlar bir formülle 0–100 arası bir skora dönüştürülür.
Bu değişikliğin pratik anlamı şu: Artık "Bu kahvede tatlılık var mı?" yerine "Ne kadar tatlı ve bu tatlılığı ne kadar beğendim?" sorusu soruluyor. Yoğunluk ile beğeni ayrıldığı için, yüksek tatlılık yoğunluğuna sahip ama tadımcının dengesiz bulduğu bir kahve de, daha az tatlı ama çok uyumlu bir kahve de form üzerinde doğru biçimde temsil edilebiliyor. Bilimsel açıdan bu, burun ve dilin ortak ürünü olan bir algıyı tek bir onay kutusuna sıkıştırmaktan çok daha dürüst bir yaklaşım.
Barista ve ev demleyicisi için: Tatlılığı bulmak, korumak ve okumak
Bu bilgilerin hepsi, fincanınızdaki tatlılığı artırmak ve daha net algılamak için somut adımlara dönüşebilir.
Tatlılığı kahveye kazandırmak:
Kavurma derecesini akıllıca seçin. Hoffmann'ın çan eğrisini hatırlayın: Çok açık kavrulmuş kahvede asitlik, çok koyu kavrulmuş kahvede acılık tatlılığı bastırabilir. Aynı kahvenin iki farklı kavrum derecesini yan yana tatmak, tatlılığın zirvesini bulmanın en hızlı yoludur.
Eksik ekstraksiyondan kaçının. Yeterince çözünmemiş bir demleme ekşi ve ince olur; ekşilik tatlılığı bastırır. Öğütmeyi bir kademe inceltmek ya da demleme süresini uzatmak tatlılığı ortaya çıkarabilir.
Aşırı ekstraksiyondan da kaçının. Fazla ekstrakte edilmiş bir fincanda acılık ve buruk his artar; Keast ve Breslin'in modeline göre bu da tatlılığı bastırır.
Açık kavrumlarda su sıcaklığını çok düşürmeyin. Gagné'nin gözlemleri, açık kavrulmuş filtre kahvelerde düşük demleme sıcaklığının tatlılığı azaltabileceğini düşündürüyor.
Akışın eşit olmasına özen gösterin. Kanallanma ve baypas, kahve yatağının bir kısmını eksik, bir kısmını fazla ekstrakte eder. Eşit ıslatma, düzgün bir yatak ve dripper'a uygun döküş, tatlılığın en sessiz koruyucularıdır.
Tatlılığı daha net algılamak:
Kahveyi farklı sıcaklıklarda tadın. İlk yudumu sıcakken, sonrakileri kahve ılıdıkça alın. Duyarlılığın 20–30 °C civarında en yüksek olduğunu hatırlayın; birçok kahvenin tatlılığı fincan ılıdığında ortaya çıkar.
Retronazal yolu kullanın. Yudumladıktan sonra ağzınızı kapatıp burnunuzdan yavaşça nefes verin. Aroma ancak bu yolla "tat" gibi algılanır. Cupping'de slurp yapmanın amacı da budur.
Burun testini kendinize uygulayın. Bir yudumu burnunuzu parmaklarınızla kapatarak alın, sonra burnunuzu açın. Açtığınız anda yükselen "tatlı" his, o kahvede tatlılığın ne kadarının aromadan geldiğini size kabaca gösterir.
Tatlı tadı kalibre edin. WCR sözlüğü, 15 puanlık ölçekte 1,0 yoğunluk referansı olarak yüzde 1'lik sakkaroz çözeltisini kullanır: Bir litre suya 10 gram şeker. Bu çözeltiyi ve daha yoğun birkaç çözeltiyi tatmak, kahvede tatlılık puanı verirken elinizde somut bir referans olmasını sağlar. Yüzde 1'lik çözeltinin ne kadar hafif olduğunu görmek, kahvedeki tatlılığın büyük kısmının şekerden gelmediğini de bizzat hissettirir.
Notlarınızda tat ile aromayı ayırın. "Karamel" ya da "vanilya" bir aroma notudur; "tatlı" ise bir tat ya da genel izlenimdir. İkisini ayrı yazmak, CVA'nın mantığıyla da uyumludur ve ekip içinde ortak dil kurmayı kolaylaştırır.
Ortamı nötr tutun. Renkli fincanlar, güçlü müzik ve yoğun kokular tatlılık algısını ölçülebilir biçimde etkileyebilir. Karşılaştırmalı tadımda aynı tip beyaz kâse ve sakin bir ortam kullanın.
Meet Lab Academy'deki Kahve Tadımı ve SCA Sensory eğitimlerinde amaçladığımız da tam olarak bu: Kahveyi yalnızca "güzel" diye değil, neden güzel olduğunu anlatabilecek bir seviyede okumak. Sıcaklık düştükçe tatların nasıl değiştiğini gözlemlemek ve kişisel bir duyusal sözlük oluşturmak, tatlılık gibi kaygan bir özelliği konuşulabilir hale getirmenin en güvenilir yolu.

Sonuç: Tatlılık bir molekül değil, bir buluşma
Başta sorduğumuz soruya dönelim: Şekersiz fincandaki tatlılığı burun mu yaratıyor, dil mi? Elimizdeki kanıtlar cevabın "ikisi birden" olduğunu gösteriyor; ama oranlar hiç de eşit değil.
Yeşil çekirdekteki yüzde 6–9'luk sakkaroz kavurmada büyük ölçüde parçalanıyor. Fincana kalan miktar algı eşiğinin yirmi, otuz kat altında. Buna karşılık kavurmanın ürettiği karamelimsi, vanilyamsı ve meyvemsi aromalar retronazal yoldan beynimize ulaşıyor. Beyin de hayat boyu öğrendiği çağrışımlarla bu kokuları tatlı tat gibi yorumluyor. Burun kapatıldığında tatlılığın belirgin biçimde azalması, bu payın ne kadar büyük olduğunu gösteriyor. Öte yandan tatlılığın tamamen kaybolmaması, dilde algılanan ve henüz tam olarak tanımlanamamış bileşiklerin de işin içinde olduğunu söylüyor. Bunlara acılık ve asitliğin maskeleme etkisini, sıcaklığı, dokuyu, hatta fincanın rengini eklediğinizde tatlılığın tek bir molekülün değil, birçok sinyalin buluşmasının adı olduğu ortaya çıkıyor.
Bu, tatlılığı daha az gerçek yapmıyor. Aksine, onu kahvenin kalitesine dair en bütüncül işaretlerden biri haline getiriyor. Olgun kiraz, özenli işleme, doğru kavrum ve dengeli ekstraksiyon aynı fincanda buluştuğunda, şeker olmadan tatlı bir kahve ortaya çıkıyor. SCA'nın CVA ile tatlılığı bir onay kutusundan çıkarıp yoğunluk ve beğeni olarak iki ayrı ölçeğe taşıması da bu karmaşıklığın kabulü.
Bir sonraki fincanınızda kahvenin ılımasını bekleyin, bir yudumu burnunuz kapalı, bir yudumu açık alın. Aradaki fark, bu yazının özeti olacak.
Yazar: Duygu Kurtuluş
Kaynaklar
Illy, A. ve Viani, R. (ed.), 2005. Espresso Coffee: The Science of Quality (2. baskı). Elsevier Academic Press. (Yeşil kahvede karbonhidratlar s. 150–151; kavurmada kimyasal değişim s. 192; fincanda şeker s. 297; tat eşikleri s. 318; tatlılık ve kalite s. 302, 339; aroma ve retronazal algı s. 340)
World Coffee Research, 2017. Sensory Lexicon. World Coffee Research; Kansas State Üniversitesi ve Texas A&M ile. (Temel tatlar s. 14; Tatlı kategorisi s. 45–47)
Hoffmann, J., 2018. The World Atlas of Coffee: From Beans to Brewing. Mitchell Beazley. (Kavurma, şekerler ve tatlılık bölümü)
Gagné, J., 2021. The Physics of Filter Coffee. Scott Rao. (Sıcaklık ve tatlılık s. 11–12; dripper'lar ve baypas s. 147–148)
Cordoba, N., Peterson, D. ve Giuliano, P., t.y. How Sweet Coffee Tastes! Towards an Understanding of Coffee Sweetness. 25 Magazine, Sayı 22, Specialty Coffee Association. bağlantı
Giuliano, P. (Coffee, Decoded), t.y. Coffee Decoded: Can We Smell Sweetness? SCA News, Specialty Coffee Association. bağlantı
Wang, Q. J., Mielby, L. A., Junge, J. Y., Bertelsen, A. S., Kidmose, U., Spence, C. ve Byrne, D. V., 2019. The Role of Intrinsic and Extrinsic Sensory Factors in Sweetness Perception of Food and Beverages: A Review. Foods, 8(6), 211. bağlantı
Carmichael, L., t.y. The Coffee Value Assessment (CVA) In Action: The Descriptive Assessment. SCA News, Specialty Coffee Association. bağlantı
Carmichael, L., t.y. The Coffee Value Assessment (CVA) In Action: The Affective Assessment. SCA News, Specialty Coffee Association. bağlantı
Specialty Coffee Association, t.y. Coffee Value Assessment. bağlantı
Not: Metinde Frank ve ark. (1989), Schifferstein ve Verlegh (1996), Stevenson ve ark., Keast ve Breslin (2002), Christensen (1980), Carvalho ve Spence (2019), van Rompay ve ark. (2016) ve Crisinel ve ark. (2012) çalışmalarına Wang ve ark. (2019) derlemesi üzerinden; Clarke ve Macrae (1985), Lingle (1984) ve Frost, Ristenpart ve Guinard (2019) çalışmalarına ise Cordoba, Peterson ve Giuliano'nun SCA makalesi üzerinden atıf yapılmıştır.
Görseller
Fotoğraf: René Porter / Unsplash
Fotoğraf: Yanapi Senaud / Unsplash
Fotoğraf: HungryHuy / Wikimedia Commons (CC BY 2.0) — kaynak



