top of page

Kahve Tadımının Tarihçesi: Tüccar Masasından Duyusal Bilime

3 gün önce
10 dakikada okunur

Bir tadım masasına ilk kez oturan herkes aynı sahneyle karşılaşır: sıra sıra dizilmiş kâseler, her birinin önünde bir kaşık, kaynamaya yakın suyla dolan fincanlar ve birkaç dakika sonra herkesin eğilip kahveyi yüksek sesle, neredeyse kaba sayılacak bir şekilde höpürdetmesi. Bu ritüele bugün cupping diyoruz. Sade, hatta ilkel görünür; filtre yok, makine yok, tarif yok. Oysa bu sadelik bir tesadüf değil. Cupping, kahvenin içindekini olabildiğince az müdahaleyle ortaya çıkarmak için yaklaşık 140 yıl boyunca tüccarların, borsaların, kimyagerlerin ve duyusal bilimcilerin elinde şekillenmiş bir ölçüm yöntemidir.

Bu yazıda kahve tadımının nasıl doğduğunu, neden bugünkü hâlini aldığını ve son yıllarda neden yeniden değiştiğini adım adım izliyoruz. Tarih anlatısının içine, her aşamada işin bilimsel tarafını da ekledik: bir kaşık kahveyi neden höpürdeterek içiyoruz, neden puan veriyoruz ve bir puanın gerçekte neyi ölçtüğünü neden yeniden tartışıyoruz.

Fincandan önce: Lezzetin gözle tahmin edildiği yüzyıllar

Kahve, 16. yüzyılın ortasında İstanbul'a ulaştığında tadı üzerine konuşmak zaten bir kültürdü. Tarihçi Peçevi, Tahtakale'de açılan ilk kahvehaneyi Halepli Hakem ve Şamlı Şems'e bağlar. Kahvehanelerde ustalar hangi çekirdeğin daha iyi köpürdüğünü, hangisinin daha "ağır" içildiğini bilirdi. Ancak bu bilgi ustadan çırağa geçen bir zanaat bilgisiydi; yazılı bir yöntemi, ortak bir terim listesi ya da tekrarlanabilir bir prosedürü yoktu.

Kahve küresel bir ticaret malına dönüştükçe asıl ihtiyaç da değişti. Yemen'den, Java'dan, Brezilya'dan gemilerle gelen tonlarca çekirdeğin fiyatı belirlenirken alıcılar uzun süre yalnızca gözlerine güvendi. Çekirdeğin rengi, iriliği, kırık ve siyah tanelerin oranı, çuvaldaki taş ve çöp miktarı... Kısacası kahve, tadına bakılmadan alınıp satılıyordu. 19. yüzyıl Brezilya'sındaki ilk sınıflandırma girişimleri de yeşil kahveyi yalnızca kusur sayısına göre ayırıyordu [3].

Bu yöntemin bir mantığı vardı: kusurlu çekirdek gerçekten de fincanı bozar. Ama ciddi bir eksiği de vardı. Kusursuz görünen iki parti, fincanda bambaşka sonuç verebilirdi. Biri tatlı ve temiz, diğeri küflü ya da ilaç gibi... Görünüşün söyleyemediği şeyi ancak fincan söyleyebilirdi.

San Francisco, 1880'ler: Fincanın masaya gelişi

Kahveyi sistemli biçimde fincanda değerlendirme alışkanlığının izleri 19. yüzyılın son çeyreğine, San Francisco'ya uzanır. Kahve tarihçisi Mark Pendergrast'a göre R. W. Hills, yaklaşık 1886'da Hills Brothers çekirdeklerini fincanda test etmeye başladı. Pendergrast bu pratiğin şehirde bugün neredeyse unutulmuş bir kahve tüccarı olan Clarence Bickford tarafından başlatıldığını yazar [1]. Bickford'un rolü üzerine birincil kaynaklar sınırlı. Bu yüzden onu "cupping'in mucidi" olarak değil, yöntemi ilk sistemleştirenlerden biri olarak anmak daha doğru. Kesin olan şu: cupping, ABD'de 19. yüzyılın sonunda, bugün geriye dönük olarak "birinci dalga" diye adlandırılan dönemde, büyük ölçüde Hills Brothers'ın kullanımıyla bir sektör standardına dönüştü [1].

Yöntemin bu dönemde yayılmasının teknik bir sebebi de vardı: numune kavurma makineleri. Bir alıcının onlarca partiyi kıyaslayabilmesi için her birinden küçük miktarları aynı koşullarda kavurabilmesi gerekiyordu. Küçük, çok gözlü numune kavurucular bunu mümkün kıldı. 20. yüzyılın başında büyük ithalatçı ve kavurucuların ofislerinde dönen yuvarlak tadım masaları görülmeye başlamıştı [1]. William Ukers 1922'de yayımlanan ansiklopedik eseri All About Coffee'de, kahve ticaretinin artık "cup test" denen bu işlemi ve onun için ayrılmış tadım odalarını sıradan bir iş akışı olarak kabul ettiğini anlatır [2].

Bu ilk tadımların amacı bugünkünden farklıydı. Hedef, güzel bir kahveyi keşfetmek değil, kötüsünü yakalamaktı: küf, ekşime, toprak, fermantasyon kusurları. Tadımcı bir çeşit kalite kontrol bekçisiydi.

Borsa, kusur ve fincan: Ticaretin dili olarak tadım

1882'de New York'ta Kahve Borsası kuruldu [5]. Borsa, kahveyi bir vadeli işlem malı olarak alınıp satılabilir hâle getirdi. Bunun için de herkesin aynı şeyi anlayacağı bir sınıflandırma gerekiyordu. New York sistemi, belirli bir numunedeki kusur sayısına dayanıyordu ve borsada işlem gören standart sınıf da bu sayıya göre tanımlanıyordu. Bu yaklaşımın etkisi bugün hâlâ yeşil kahve değerlendirmesinde, örneğin 350 gramlık numunede kusur sayma pratiğinde, yaşamaktadır.

Asıl ilginç gelişme ise dünyanın en büyük üreticisinde yaşandı. Brezilya'da 1910'lara gelindiğinde depolarda ve limanlarda standart bir fincan değerlendirmesi kullanılıyordu. Kaynaklara göre 1917'de Santos Resmî Kahve Borsası kahveyi tadıma dayalı olarak sınıflandırmaya başladı [3]. Bu sistem yıllar içinde depolar, tüccarlar ve tadımcılar arasında ağızdan ağıza gelişti ve bugün COB (Classificação Oficial Brasileira) olarak bilinen yapıya dönüştü. Brezilya hükümeti ilk ülke çapındaki sınıflandırma düzenlemelerini 1949'da yayımladı; COB protokolleri 2002'de resmîleşti [3].

COB'un fincan ("bebida") sınıfları, tadımın bir ticaret dili olarak nasıl çalıştığını çok iyi gösterir:

  • Estritamente mole (kesinlikle yumuşak)

  • Mole (yumuşak)

  • Apenas mole (yalnızca yumuşak)

  • Duro (sert)

  • Riado

  • Rio

  • Rio zona

Buradaki "yumuşak" ve "sert", bugün kullandığımız gövde ya da asidite kavramları değildir. Kabaca, kahvenin ne kadar temiz ve tatlı olduğunu, ne kadar kusur aroması taşıdığını anlatan bir ölçektir. En alttaki "Rio" sınıfı adını Rio de Janeiro eyaletinden gelen ve kendine özgü ilaçsı, iyotlu bir tat taşıyan kahvelerden alır [3].

Bu noktada tarih, kimyayla buluşur. Yüzyıla yakın bir süre boyunca tadımcılar "Rio tadı"nı tanıyabiliyor, ama ne olduğunu açıklayamıyordu. 1990'da Spadone, Takeoka ve Liardon, Rio kusurlu yeşil kahvelerde bu tadın baş sorumlusu olarak 2,4,6-trikloroanizol (TCA) bileşiğini tanımladı [4]. Bu, şarapta "mantar kokusu" kusurundan sorumlu tutulan bileşikle aynı moleküldür ve insan burnu onu son derece düşük derişimlerde algılayabilir. Yani Santos'taki tadımcılar, laboratuvar cihazlarından onlarca yıl önce, insan duyusunu son derece hassas bir analitik cihaz gibi kullanıyordu.

Laboratuvar devreye giriyor: Duyusal bilim ve demleme bilimi

  1. yüzyılın ortasında tadım, tüccar masasından bilimsel laboratuvara da taşındı. Bu dönemi şekillendiren iki gelişme var.

İlki, gıda biliminde betimleyici duyusal analizin doğuşu. 1940'ların sonunda Arthur D. Little firmasında geliştirilen Flavor Profile yöntemi, eğitilmiş küçük bir panelin bir ürünü bağımsız olarak değerlendirip ardından ortak bir profil üzerinde uzlaşmasına dayanıyordu [6]. 1974'te Stone ve Sidel'in tanıttığı Kantitatif Betimleyici Analiz (QDA) ise uzlaşma aşamasını kaldırdı. Her panelist kendi yoğunluk puanını bir çizgi skalasında verdi ve sonuçlar istatistikle değerlendirildi [7]. Bu yaklaşımların ortak fikri bugünkü kahve tadımının temel taşlarından biridir: lezzet; tanımlanabilir özelliklere ayrılabilir, her özelliğin yoğunluğu ölçülebilir ve eğitilmiş insanlar bu ölçümü tutarlı biçimde tekrarlayabilir.

İkincisi, kahveye özgü bir araştırma kurumunun ortaya çıkışı. ABD'de 1950'lerde kurulan Coffee Brewing Institute'un araştırma direktörü Ernest E. Lockhart, demlenmiş kahvenin kalitesini ölçülebilir değişkenlere bağlamaya çalıştı. 1957'de yayımlanan çalışması, fincandaki çözünmüş madde miktarı (bugünkü adıyla TDS) ile ekstraksiyon oranını eşleştiren meşhur demleme kontrol şemasının temelini attı [8]. Lockhart'ın yaklaşımında tadım paneli ile ölçüm cihazı birlikte çalışıyordu: insanlar hangi kahveyi beğendiğini söylüyor, kimya da o kahvenin neyden oluştuğunu.

Bu iki damar, tadımın "usta sezgisinden" ölçülebilir bir bilime doğru evrilmesinin zeminini hazırladı.

Kaliteyi yeniden tanımlamak: Nitelikli kahve ve ortak dil arayışı

1970'lerde ABD'de kahve, büyük ölçüde konserve ve hazır kahve demekti. Tadım masaları hâlâ büyük şirketlerde vardı ama amaç giderek "kabul edilebilir"i bulmaya, maliyeti düşürmeye indirgenmişti [1]. Tam bu dönemde Erna Knutsen, belirli mikro iklimlerde yetişen ve kendine özgü lezzet profili olan kahveleri anlatmak için "specialty coffee" (nitelikli kahve) ifadesini kullandı. 1982'de Amerika Nitelikli Kahve Derneği (SCAA) kuruldu.

Nitelikli kahve hareketi tadımın amacını tersine çevirdi. Artık sadece kusuru yakalamak yetmiyordu. Bir kahvenin neden iyi olduğunu anlatabilmek, iyiyi daha iyiden ayırabilmek gerekiyordu. Bunun için de ortak bir dil şarttı.

Bu dilin kurucu metinlerinden biri, Ted Lingle'ın 1984'te yayımlanan The Coffee Cupper's Handbook adlı eseridir. Pendergrast bu kitabı nitelikli kahve tadımının modern hâlinin başlangıcı olarak görür [1][9]. Lingle 1995'te, bugün her tadım odasının duvarında gördüğümüz Coffee Taster's Flavor Wheel'in (tadımcı lezzet çarkı) ilk versiyonunu SCAA için hazırladı [13].

Çark fikrinin kökü ise şarap dünyasına uzanır. UC Davis'ten Ann C. Noble ve ekibi 1984'te şarap aromalarını yargılayıcı olmayan, standart terimlerle tanımlamak için Şarap Aroma Çarkı'nı yayımlamıştı [10]. Mantık basitti: "Bu şarap muhteşem" demek bilgi taşımaz; "Bu şarapta siyah frenk üzümü ve tütün var" demek taşır. Kahve, bu fikri şaraptan ödünç aldı ve kendi terimleriyle yeniden kurdu.

Puanın gücü: Cup of Excellence ve 100 puanlık form

1990'ların sonu, tadımın bir değer biçme aracına dönüştüğü dönemdir. 1999'da Brezilya'da, George Howell ve Susie Spindler'in öncülüğünde ilk Cup of Excellence yarışması düzenlendi [1]. Ulusal ve uluslararası jüriler partileri kör tadımla puanladı. Her iki jüriden de 80 ve üzeri puan alan partiler kazanan olarak ilan edilip açık artırmaya çıkarıldı [12].

Bu, kahve tarihinde bir kırılma noktasıydı. İlk kez bir çiftçinin emeği ve toprağının özgünlüğü, doğrudan bir puana ve o puan üzerinden çok daha yüksek bir fiyata dönüşebiliyordu. Cup of Excellence formu; temiz fincan, tatlılık, asidite, ağızda his, lezzet, ağızda kalan tat, denge ve genel değerlendirme gibi ölçütleri puanlıyordu. Formun açıklamalarında sistemin Andrew Sharp'ın Winetaster's Secrets kitabındaki puanlama yaklaşımına ve SCAA'nın ilk tadım formuna gevşek biçimde dayandığı belirtilir. Ham puana 36 eklenerek 100 puanlık ölçeğe ulaşılırdı [11].

SCAA, bu birikimin üzerine 2004'te kendi tadım protokolünü ve formunu yayımladı. On özelliğin her biri on puan üzerinden değerlendiriliyordu ve form kısa sürede dünya standardı hâline geldi [15][17]. "80 puan ve üzeri nitelikli kahvedir" eşiği, bu formla birlikte sektörün ortak referansına dönüştü. Aynı yıl Coffee Quality Institute (CQI), bu formu kullanarak tadımcıları sertifikalandıran Q Grader programını başlattı [18]. Bugün dünyada yaklaşık 8.000 Q Grader bulunuyor ve program 2025'ten itibaren SCA bünyesinde yürütülüyor [16].

Ortak bir sözlük: Lexicon ve yenilenen çark

Puanlar yaygınlaştıkça yeni bir sorun belirginleşti: Aynı terim farklı insanlar için farklı şeyler anlatıyordu. Bir tadımcının "ahududu" dediği şey, bir başkası için "kırmızı meyve" ya da "çilek" olabiliyordu. Bir terimin referansı olmadıkça o terimi ölçmek de mümkün değildi.

Bu soruna yanıt olarak World Coffee Research, Kansas State Üniversitesi Duyusal Analiz Merkezi ile birlikte WCR Sensory Lexicon'u geliştirdi. Sözlük, demlenmiş kahvedeki yaklaşık 110 özelliği tanımlıyor. Her biri için bir tanım, bir referans ürün ve bir yoğunluk ölçeği veriyor [14]. Bir başka deyişle, "ahududu" artık tadımcının hayal gücüne değil, belirli bir referansa bağlı.

2016'da SCA ve World Coffee Research, bu sözlüğün üzerine yeni lezzet çarkını kurdu. UC Davis'teki araştırmacılar, deneyimli tadımcılardan terimleri benzerliklerine göre gruplamalarını istedi ve çarkın kategorilerini bu verilerin çok değişkenli analiziyle oluşturdu [13]. Yani bugün kullandığımız çarkın yapısı bir uzmanın sezgisiyle değil, duyusal bilim yöntemleriyle belirlendi. Şaraptan ödünç alınan fikir, otuz yıl sonra kahvenin kendi bilimsel aracına dönüşmüştü.

Puanın ötesine: Coffee Value Assessment

2004 formu yaklaşık yirmi yıl boyunca neredeyse tartışmasız kullanıldı. Ancak eleştiriler de birikti. Form, tadımcının bir kahveyi betimlemesi ile onu ne kadar beğendiğini aynı puanın içine karıştırıyordu. Örneğin bir asidite puanı hem asiditenin yoğunluğu hem de kalitesi hakkında bir yargı taşıyordu. Bu da farklı damak geleneklerinden gelen tadımcıların ve farklı pazarların aynı kahveye neden çok farklı puanlar verebildiğini açıklamayı zorlaştırıyordu.

SCA, 2021'de tadım sistemini gözden geçirme projesini başlattı. 2022'de Latin Amerika, Birleşik Krallık ve ABD'deki yaklaşık 1.600 tadım profesyonelini kapsayan bir anketin sonuçlarını paylaştı ve yeni sistemi 2023'te test aşamasına aldı. Kasım 2024'te ise Coffee Value Assessment (CVA) resmî olarak kabul edildi [15][17]. CVA üç ayrı standarttan oluşuyor:

  • 102-2024: Numune hazırlama

  • 103-2024: Betimleyici değerlendirme (kahvede ne var ve ne yoğunlukta?)

  • 104-2024: Duygusal değerlendirme (tadımcı bu kahveyi ne kadar beğeniyor?)

Bu ayrım, 1970'lerde duyusal bilimin öğrettiği temel ilkenin kahve tadımına nihayet tam olarak yerleşmesi demek: Betimleme ile beğeni farklı şeylerdir ve ayrı ölçülmelidir. İyi eğitilmiş bir panel bir kahvenin "yüksek asiditeli, belirgin turunçgil notalı" olduğunda uzlaşabilir. Ama o kahveyi sevip sevmemek, kişinin damak geçmişine, kültürüne ve beklentisine bağlıdır. CVA, kahvenin değerinin tek bir sayıya sıkıştırılamayacağını kabul ediyor.

Bugün bir tadım masasında neler oluyor ve neden?

Tarih bize protokolün her adımının bir sebebi olduğunu gösteriyor. 2004'ten bu yana yaygın olarak kullanılan SCA protokolünün temel adımları ve arkalarındaki mantık şöyle özetlenebilir [19]:

  • Açık kavrum: Numuneler, kavurma karakterinin çekirdeğin kendi özelliklerini örtmeyeceği açıklıkta kavrulur. Amaç kavurmacının imzasını değil, kahvenin potansiyelini görmektir. 1880'lerin numune kavurucularının varlık sebebi de buydu.

  • Sabit oran: 150 ml suya yaklaşık 8,25 g kahve. Oran sabit tutulmazsa iki kahve arasındaki fark, kahvelerin değil demlemenin farkı olur. Lockhart'ın şemasının ruhu buradadır.

  • Filtresiz demleme: Suyun yaklaşık 93 °C'de doğrudan kahvenin üzerine dökülmesi, ekipman kaynaklı değişkenleri ortadan kaldırır. Herkes, her yerde aynı şeyi tadabilir.

  • Kabuğu kırmak: Birkaç dakika sonra yüzeyde oluşan kabuk kaşıkla kırılır. Bu anda açığa çıkan yoğun aroma, kahvenin uçucu bileşenlerini değerlendirmek için en zengin andır.

  • Höpürdetmek: Kahveyi kaşıktan güçlü bir hava akışıyla çekmek onu ince damlacıklara böler ve ağzın her yerine yayar. Daha da önemlisi, aroma bileşenlerinin geriden, yani boğazdan burun boşluğuna (retronazal yol) taşınmasını kolaylaştırır. Lezzet dediğimiz şeyin büyük kısmı dilde değil, bu yolla burunda algılanır.

  • Soğurken tekrar tatmak: Sıcaklık düştükçe algı değişir. Sıcakken baskın olan aromalar geri çekilir; tatlılık, asidite ve denge daha net okunur. Kusurlar da çoğu zaman soğudukça ortaya çıkar.

  • Birden fazla fincan: Aynı numuneden birkaç fincan hazırlanır. Tek bir kusurlu çekirdek bir fincanı bozabilir. Fincanlar arası tutarlılık, partinin homojenliği hakkında bilgi verir.

Bu adımların hiçbiri keyfi değil. Her biri, tadımı kişisel bir deneyimden tekrarlanabilir bir ölçüme dönüştürmek için geliştirildi. Tıpkı bir laboratuvar deneyinde değişkenleri sabitlemek gibi.

Tarihten çıkan dersler

Kahve tadımının 140 yıllık hikâyesi birkaç önemli ders barındırıyor:

  1. Ölçüm, ihtiyaçla birlikte değişir. Tadım önce kusuru yakalamak, sonra borsada fiyat belirlemek, sonra iyiyi keşfetmek, bugün ise değeri çok boyutlu anlatmak için kullanıldı. Her yeni ihtiyaç, protokolü de değiştirdi.

  2. İnsan duyusu güçlü bir cihazdır. Santos tadımcıları TCA'yı, kimyagerlerin adını koymasından onlarca yıl önce tanıyordu. İyi eğitilmiş bir damak hâlâ hiçbir cihazın tam olarak yerini tutamadığı bir araçtır.

  3. Ortak dil olmadan ölçüm olmaz. Çarklar, sözlükler ve referans standartları, tadımın kişisel yorumdan bilimsel veriye dönüşmesini sağladı.

  4. Sayı her şeyi anlatmaz. 100 puanlık form kahveye görünürlük ve fiyat kazandırdı. Ancak CVA'nın gösterdiği gibi, bir kahveyi anlamak için onun ne olduğunu ve onu kimin, neden sevdiğini ayrı ayrı sormak gerekiyor.

Sonuç

Bir tadım masasında höpürdetilen her kaşık, aslında uzun bir zincirin son halkası: San Francisco'daki ilk tadım odaları, New York ve Santos borsaları, Arthur D. Little'ın panelleri, Lockhart'ın şeması, Lingle'ın el kitabı, Noble'ın çarkı, Brezilya'daki ilk Cup of Excellence ve Kansas'taki sözlük çalışması. Her biri, "Bu kahvenin tadı nasıl?" sorusunu biraz daha kesin, biraz daha paylaşılabilir hâle getirdi.

Kahve tadımı bugün hem bir bilim hem de bir beceri. Protokolü öğrenmek bir günde mümkün. Ama damağı eğitmek, terimleri referanslarla eşleştirmek ve kendi beğenini betimlemeden ayırmayı öğrenmek zaman, tekrar ve rehberlik ister. Meet Lab Academy'de kahve eğitimlerine bilimin bu tarafıyla yaklaşıyoruz. Bir dahaki tadımda kaşığı höpürdetirken, o sesin arkasında yüzyılı aşan bir merakın durduğunu hatırlamanızı isteriz.



DUYGU KURTULUŞ




Kaynaklar

  1. Pendergrast, M. (2006). The Gentle Art of Cupping. Cigar Aficionado, Kasım/Aralık 2006. cigaraficionado.com

  2. Ukers, W. H. (1922). All About Coffee. New York: The Tea and Coffee Trade Journal Company.

  3. Ferraresso, J. (2019). COB: The Complex History of the Brazilian Official Classification System. Daily Coffee News. dailycoffeenews.com

  4. Spadone, J.-C., Takeoka, G. ve Liardon, R. (1990). Analytical investigation of Rio off-flavor in green coffee. Journal of Agricultural and Food Chemistry, 38(1), 226–233.

  5. Coffee, Sugar and Cocoa Exchange. Wikipedia. en.wikipedia.org

  6. Caul, J. F. (1957). The profile method of flavor analysis. Advances in Food Research, 7, 1–40.

  7. Stone, H., Sidel, J., Oliver, S., Woolsey, A. ve Singleton, R. C. (1974). Sensory evaluation by quantitative descriptive analysis. Food Technology, 28(11), 24–34.

  8. Lockhart, E. E. (1957). The Soluble Solids in Beverage Coffee as an Index to Cup Quality. Coffee Brewing Institute, Yayın No. 27.

  9. Lingle, T. R. (1984). The Coffee Cupper's Handbook. Specialty Coffee Association of America.

  10. Noble, A. C., Arnold, R. A., Masuda, B. M., Pecore, S. D., Schmidt, J. O. ve Stern, P. M. (1984). Progress towards a standardized system of wine aroma terminology. American Journal of Enology and Viticulture, 35(2), 107–109.

  11. Cup of Excellence. Cupping form and explanations (eski tasarım form ve açıklamaları). cupofexcellence.org

  12. Cup of Excellence. Brazil Pulped Naturals 1999. cupofexcellence.org

  13. Spencer, M., Sage, E., Velez, M. ve Guinard, J.-X. (2016). Using single free sorting and multivariate exploratory methods to design a new coffee taster's flavor wheel. Journal of Food Science, 81(12), S2997–S3005. PMC5215420

  14. Chambers, E. IV, Sanchez, K., Phan, U. X. T., Miller, R., Civille, G. V. ve Di Donfrancesco, B. (2016). Development of a "living" lexicon for descriptive sensory analysis of brewed coffee. Journal of Sensory Studies, 31(6), 465–480.

  15. Daily Coffee News (2024). SCA Officially Adopts New Cupping Forms and Standards. dailycoffeenews.com

  16. Specialty Coffee Association (2025). The Specialty Coffee Association and the Coffee Quality Institute Announce Historic Partnership. sca.coffee

  17. Specialty Coffee Association. Evolving the SCA Cupping Protocol and Form: An Overview of the Pilot Testing Process. sca.coffee

  18. Perfect Daily Grind (2017). What Is the Q Grader Program and Should You Do It? perfectdailygrind.com

  19. Specialty Coffee Association of America (2004). SCAA Protocols: Cupping Specialty Coffee. Long Beach, CA: SCAA.

 
 
bottom of page